آسیاب‌ها

معمولاً در کنار آبادی‌ها و بر سر راه قنات، هر جا که پستی و بلندی اجازه می‌داده از انرژی پاک و ارزان آب برای چرخش سنگ آسیاب استفاده می‌شده است. عمده‌ترین قسمت آسیاب، تنوره آن است که به صورت مخروطی ناقص و وارونه طراحی و ساخته می‌شده است؛ به گونه‌ای که آب ذخیره شده در آن، از روزنی کوچک با فشار، پره‌های سنگ آسیاب را به حرکت در آورد.

سنگ‌های آسیاب از نوع مقاوم و به شکل مدور هستند که یکی ثابت و دیگری متحرک است. گندم یا جو، از روزنی به مرکز آن هدایت می‌شود و بر اثر سایش و حرکت سنگ بالایی بر سنگ پایینی، گندم به آرد تبدیل می‌شود.

فضای اصلی آسیاب‌ها در دل زمین جای دارد و بخش نمایان آن اندک است و به نور گیرها و ورودی خلاصه می‌شود. محل‌هایی برای نگهداری جوال گندم و آرد و استراحت آسیابان در آسیاب وجود دارد.  در فصل گرما، تنوره آسیاب‌ها محلی برای آب‌تنی جوانان بوده و هست که خطراتی را نیز به همراه داشته است.

از میان آسیاب‌های معروف استان یزد می‌توان به مجموعه آسیاب‌های سنگ سیاه، کلچلگ، ده‌آباد، بیده، باغستان، امیری و بفروئیه در میبد، مدوار، مهریز، تفت، اشکذر و اسلامیه (فراشاه) اشاره کرد.

آسیاب اشکذر از نظر معماری شاخص است، اما متأسفانه متروک شده است. آسیاب تفت و آسیاب اسلامیه (فراشاه) از نمونه‌های دایر و دیدنی است. مردم بر این باورند که آرد تولید شده در آسیاب‌های آبی، نسبت به آردهای ماشینی از کیفیت بالاتری برخوردار است.