یخچال‌ها

یخچال‌های قدیمی، یکی از بهترین تأسیسات ساختمانی‌اند که برای ذخیره‌سازی یخ به یادگار مانده‌اند. متأسفانه یخچال‌های یزد در دهه‌های اخیر تخریب شده‌اند. اما یخچال ابرکوه و یخچال میبد هنوز استوار و پابرجا هستند. یخچال میبد و یخچال ابرکوه از بهترین‌های موجود به شمار می‌روند. یخچال‌ها از چهار بخش عمده یخدان، گنبد، دیوار اصلی و حوضچه یا استخر تشکیل شده‌اند.

در ایام زمستان که آب به حد کافی وجود دارد، آب به درون حوضچه یا استخر رها می‌شده و شب هنگام، با توجه به برودت هوا یخ می‌زده است. دیوار بلندی که در طول استخر قرار داشته، مانع تابش خورشید به یخ‌ها می‌شده و شرایطی را به وجود می‌آورده تا لایه‌های یخ در شب‌های پیاپی اضافه شوند.

یخ‌ها را سپس کارگران می‌شکستند و از طریق درگاهی مخصوص، به داخل یخدان که به‌صورت مخروطی بزرگ در زمین قرار دارد، منتقل می‌کردند. گنبد مدور و مرتفع ساخته شده از گل، یخ‌ها را طوری از تابش مستقیم خورشید حفاظت می‌کرد که در فصل گرما استفاده از یخ‌ها را ممکن می‌ساخت.

یخچال‌های قدیمی یکی از جالب‌ترین الگوهای بهره‌گیری از انرژی‌های پاک و ارزان هستند و می‌توانند بار دیگر به لحاظ جنبه‌های اقتصادی و حفاظت از محیط زیست کاربردهای جدیدی پیدا می‌کنند.

ساباط‌ها

یکی از ویژگی های بارز محله‌های قدیمی یزد و اکثر شهرهای کویری ایران، کوچه‌ها و گذرهای سرپوشیده آن‌هاست که به آن‌ها «ساباط‌» گفته می‌شود. هدف از طراحی و اجرای ساباط‌ها این است که انسان گرمازده کویر را دمی در زیر سایه خود از تابش خورشید در امان دارد. نحوه استقرار ساباط‌ها به گونه‌ای است که آدمی، در مسیر خود، در یک توالی مناسب در فضای سایه‌دار قرار می‌گیرد. در خیلی از ساباط‌ها، ورودی چند خانه یکی است. این یگانگی از نظر افزایش حس همسایگی و همبستگی محله‌ای حائز اهمیت است.

ساباط وسیله‌ای حفاظتی در تقابل با وزش بادهای موسومی نیز هست. معمولاً‌پشت‌بام ساباط‌ها مورد استفاده واحدهای همجوار قرار می‌گیرد که برخی از آن‌ها به صورت اتاقی مشرف به کوچه جلوه‌گر می‌شود. نمونه‌ای از این دست، در شرق مسجد جامع یزد قرار دارد.

در برخی از کوچه‌های بن‌بست که دارای ساباط است، در قسمت ورودی آن، دری محکم گذاشته می‌شده است. این گونه فضاها که برای افزایش امنیت ساکنان کوچه مؤثر بوده «دربند» نام داشته‌اند؛ مثل دربند آقایی‌ها، کوچه دکتر علایی و لرد باجوردی.

بادگیرها

یکی از شاخص‌ترین نشانه‌هایی که منظره عمومی شهر یزد را از دیگر شهرهای کشور متمایز می‌سازد، بادگیرهای متنوع آن است.

بیشتر بادگیرها به فضاهای مسکونی قدیمی تعلق دارند. از طرفی بر فراز محراب برخی مساجد مانند مسجد ریگ، مسجد ملا اسماعیل و مسجد حاج محمدحسین اردکان نیز بادگیرهایی به زیبایی تعبیه شده است. در مسجد حاج محمدحسین، جریان هوا به کانال‌هایی در کف مسجد هدایت می‌شود که در نوع خود بی‌نظیر است.

غالب آب‌انبارهای درون شهری نیز، دارای بادگیر هستند که تعداد آن‌ها بین یک تاشش بادگیر متغیر است و به عنوان وسیله‌ای برای تهویه و خنک ماندن آب از آن‌ها استفاده می‌شده است. یک نوع بادگیر بی‌مانند دیگر نیز در مهریز یزد وجود دارد که به فضای عمومی بازارچه ارتباط دارد.

بادگیرها دستگاه تنفسی شهر محسوب می‌شوند. آن‌ها برج‌هایی هستند که با توجه به نحوه ساختمان ویژه خود جریان طبیعی هوا را به داخل بناهای مختلف هدایت می‌کنند و از مصداق‌های بارز استفاده از انرژی‌های پاک طبیعت محسوب می‌شوند. در خانه‌ها، بادگیر معمولاً در ضلع جنوبی حیاط، یعنی قسمت تابستان‌نشین خانه ساخته می‌شوند.

بادگیرها به تالار، حوضخانه، کلاه‌فرنگی و زیرزمین مربوط می‌شوند تا جریان هوا را در داخل ساختمان برقرار کنند و ضمن تماس با عناصر رطوبت‌زا مثل حوض، باغچه، درختان، جداره زیرزمین، چوب و پایاب، کمبود رطوبت هوا را نیز جبران کنند. آن‌ها همچنین محیطی مطبوع برای زندگی در ایام گرم و توان‌فرسای تابستان برای مردم فراهم می‌آورند.

مصالح ساختمانی بادگیرها معمولاً از خشت خام، آجر، گل، گچ و چوب شورونه است. چوب شورونه از انواع چوب‌هایی است که دارای استحکامی عالی است و در برابر حمله موریانه نیز مقاوم است.

گرچه بادگیر یک عنصر تأسیساتی است، اما همواره تزئیناتی را با گچ یا آجر به همراه دارد. بادگیر، گذشته از عملکرد مفید آن، نمایانگر تشخص و منزلت اجتماعی صاحب آن نیز بوده است که از طریق ارتفاع و نوع تزئین‌های آن شناخته می‌شود.

آسیاب‌ها

معمولاً در کنار آبادی‌ها و بر سر راه قنات، هر جا که پستی و بلندی اجازه می‌داده از انرژی پاک و ارزان آب برای چرخش سنگ آسیاب استفاده می‌شده است. عمده‌ترین قسمت آسیاب، تنوره آن است که به صورت مخروطی ناقص و وارونه طراحی و ساخته می‌شده است؛ به گونه‌ای که آب ذخیره شده در آن، از روزنی کوچک با فشار، پره‌های سنگ آسیاب را به حرکت در آورد.

سنگ‌های آسیاب از نوع مقاوم و به شکل مدور هستند که یکی ثابت و دیگری متحرک است. گندم یا جو، از روزنی به مرکز آن هدایت می‌شود و بر اثر سایش و حرکت سنگ بالایی بر سنگ پایینی، گندم به آرد تبدیل می‌شود.

فضای اصلی آسیاب‌ها در دل زمین جای دارد و بخش نمایان آن اندک است و به نور گیرها و ورودی خلاصه می‌شود. محل‌هایی برای نگهداری جوال گندم و آرد و استراحت آسیابان در آسیاب وجود دارد.  در فصل گرما، تنوره آسیاب‌ها محلی برای آب‌تنی جوانان بوده و هست که خطراتی را نیز به همراه داشته است.

از میان آسیاب‌های معروف استان یزد می‌توان به مجموعه آسیاب‌های سنگ سیاه، کلچلگ، ده‌آباد، بیده، باغستان، امیری و بفروئیه در میبد، مدوار، مهریز، تفت، اشکذر و اسلامیه (فراشاه) اشاره کرد.

آسیاب اشکذر از نظر معماری شاخص است، اما متأسفانه متروک شده است. آسیاب تفت و آسیاب اسلامیه (فراشاه) از نمونه‌های دایر و دیدنی است. مردم بر این باورند که آرد تولید شده در آسیاب‌های آبی، نسبت به آردهای ماشینی از کیفیت بالاتری برخوردار است.

جاذبه‌های معماری یزد

استان یزد بنا بر مقتضیات اقلیمی و طبیعی خود، عناصری از معماری ویژه را به نمایش گذاشته که به معماری کویری موسوم است. این عناصر برای هر تازه وارد و افراد غیر بومی، فوق‌العاده جالب و دیدنی است. آسیاب‌های قدیمی با ساختار ویژه، بادگیرها، ساباط‌ها و دیگر عناصر معماری را فقط می‌توان در این استان مشاهده کرد.